فقر و فرسودگی مسکن، عوامل پنهان مصرف بالای انرژی در ایران

به گزارش پلات به نقل از مهر، سالها تصور رایج بین سیاستگذاران و مردم این بوده است که ثروتمندان انرژی بیشتری مصرف می کنند؛ آنها استخر دارند، در خانه های لوکس و دوبلکس زندگی می کنند، ویلاهای بزرگشان را گرم می کنند و از این قبیل اقدامات. اما باید بررسی کرد که این پیش فرض تا چه حدی صحیح هست و بر فرض که ثروتمندان مصرف انرژی بیشتری دارند، آیا مدیریت مصرف یا اصلا قطع گاز و برق ثروتمندان مسئله کمبود انرژی را حل می کند؟ طبقه مرفه که دسترسی به امکانات ذکر شده را دارند، چند درصد از جامعه را تشکیل می دهند؟

رابطه دهک رفاهی و مصرف گاز طبیعی

اخیرا مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی به بررسی داده های مصرف گاز مشترکان در هر صدک رفاهی پرداخته است که داستانی متفاوت را روایت می کند. این بررسی ها نشان داده است الگوی مصرف گاز در تمامی گروههای درآمدی از یک روند نسبتاً یکسان پیروی کرده و تفاوت میانگین مصرف میان صدک های مختلف تنها حدود ۱۰ درصد است. جالب تر آن که خانوارهای کم درآمد (صدک های ۱ تا ۵۰)، حتی کمی بالاتر از خانوارهای برخوردارتر (صدک های ۵۱ تا ۱۰۰) گاز مصرف کرده اند. بر خلاف برداشت های عمومی، عمده گاز طبیعی کشور توسط طیف وسیعی از مردم مصرف می شود و ناترازی را نمی توان به پای مصارف رفاهی دهک های بالا نوشت.
البته این تصور که ثروتمندان مصرف انرژی بالاتری دارند، هم صحیح است؛ اما مسئله آنست که این پدیده در بالاترین هزارک های رفاهی دیده می شود. یعنی زمانیکه وضعیت رفاهی را به هزار قسمت تقسیم می نماییم، خانواری که در بالاترین هزارک هستند مصرف انرژی زیادی دارند که به سبب مصارف لوکس نظیر گرمایش استخر و ویلاست. اما این خانوار حتی یک درصد از جامعه هم نیستند و برای حل مسئله مصرف بالای انرژی در خانه ها باید برای طیف وسیعی از مردم سیاست گذاری نمود.
برای درک علت مصرف بالا در دهک های پایین، مصرف به ازای مساحت خانه ها را بررسی نموده اند. داده ها نشان داده است بطور متوسط برای گرمایش هر متر مربع زیربنا، دهک اول 35% گاز بیشتری نسبت به دهک آخر مصرف می کند. این تفاوت معنادار نشان داده است که مصرف غیریهینه ناشی از ساختمان های فرسوده و بخاری های کم بازده است. بررسی مصرف گاز طبیعی در محلات مختلف از یک شهر مبین آنست که محلات فرسوده و بافت قدیمی شهر که محل زندگی خانوار کم برخوردار می باشند، نسبت به محلات جدیدالاحداث و حتی محلاتی که ساختمان های بامتراژ بالا دارند به مراتب بیشتر گاز مصرف می کنند.

رابطه رفاه و مصرف انرژی در دیگر کشورها

بررسی پژوهشها در کشورهای توسعه یافته نشان داده است که همانند ایران، در آن کشورها هم فقرا انرژی بیشتری مصرف می کنند. وزارت محیط زیست، تغذیه و امور روستایی بریتانیا در گزارشی تایید می کند که خانوار فقیر مصرف انرژی بالاتری دارند. این خانوار در روستاها ساکن هستند و ساختمان های مناسب عایق کاری شده و تجهیزات گرمایشی کم مصرف ندارند.
در آمریکا هم شورای بهره وری انرژی در گزارشی اذعان داشته که خانوارهای آفریقایی-آمریکایی بیش از خانواده های لاتینی-آمریکایی و خانواده های لاتینی-آمریکایی بیش از خانوارهای سفیدپوست مصرف انرژی دارند. این طبقه بندی در مصرف انرژی دقیقاً منطبق با طبقه بندی رفاهی خانوار است. یعنی خانوارهای مرفه انرژی را بهینه تر از خانوارهای کم برخوردار مصرف می کنند. طبق بررسی این گزارش خانوارهای کم برخوردار به ازای گرمایش یا سرمایش یک فوت مربع، 20 درصد انرژی بیشتری نسبت به خانواده های مرفه مصرف می کنند.

راه حل چیست؟

اولا در حوزه صرفه جویی و بهینه سازی انرژی و حل مسئله کمبود انرژی، باید سیاست گذاری به نحوی باشد که همه اقشار مردم و با اولویت اقشار کم درآمد، مخاطب سیاستگذاران باشند و نه صرفاً گروههای کوچک که هر چند مصرف انرژی بالایی دارند، اما در کل مصرف انرژی کشور سهم شان اندک است.
دوما با عنایت به این که دهک های رفاهی کم برخوردار مصرف انرژی بالاتری دارند، باید از هرگونه سیاستهای افزایش شدید قیمتی همچون اقداماتی مثل شوک درمانی پرهیز شود؛ چونکه مصرف در این طبقه به سبب ساختارهاست و این طبقه قادر نخواهد بود مصرف انرژی را کم کند و فشار معیشتی ناشی از افزایش قیمت ممکنست سبب شود که این طبقه از جامعه به چارچوب های فرسوده تر پناه ببرد.
سوما برای کاهش مصرف در قسمت خانگی باید جهت استفاده فراگیر از تجهیزات بهینه و نوسازی ساختمان های فرسوده سیاست گذاری شود. این سیاست گذاری می تواند شامل دفاع از شرکت های دانش بنیان و شرکت های تولیدکننده تجهیزات با بهره وری بالا، واردات فناوری از کشورهای پیشرو در تجهیزات گرمایشی پربازده و عایق ها، ممنوعیت تدریجی تولید و فروش بخاری های قدیمی و اجرای کامل مبحث 19 مقررات ملی ساختمان باشد.
در آمریکا هم شورای بهره وری انرژی در گزارشی اذعان داشته که خانوارهای آفریقایی-آمریکایی بالاتر از خانواده های لاتینی-آمریکایی و خانواده های لاتینی-آمریکایی بالاتر از خانوارهای سفیدپوست مصرف انرژی دارند. این طبقه بندی در مصرف انرژی دقیقاً منطبق با طبقه بندی رفاهی خانوار است. دوما با توجه به اینکه دهک های رفاهی کم برخوردار مصرف انرژی بالاتری دارند، باید از هرگونه سیاست های افزایش شدید قیمتی همچون اقداماتی مثل شوک درمانی پرهیز شود؛ چراکه مصرف در این طبقه به جهت ساختارهاست و این طبقه قادر نخواهد بود مصرف انرژی را بکاهد و فشار معیشتی ناشی از افزایش قیمت ممکنست سبب شود که این طبقه از جامعه به چارچوب های فرسوده تر پناه ببرد.